Τρίτη, 30 Αυγούστου 2011

Μόλος, Καμίνια


Οι ντόπιοι αποκαλούσαν την περιοχή Αγία Βαρβάρα από το ναΐσκο που στέκει πάνω από το λιμανάκι.
Οι Ιταλοί αρχαιολόγοι όμως εξαιτίας του λιμανιού ονόμασαν την περιοχή Μόλο και έτσι ο όρος καθιερώθηκε.
Η ακτή παλαιότερα ήταν γεμάτη από πυρακτωμένες από τη λάβα πέτρες που είχαν χρώμα μαύρο. Σήμερα ελάχιστες από αυτές έχουν μείνει.
Οι περισσότερες στολίζουν κήπους του χωριού.
«Οι βράχοι ούτοι ήσαν προφανώς ηφαιστειακής προελεύσεως, χρώματος μέλανος οι πλείστοι, κατεκρημνίσθηκαν  δε εκ της άνωθεν υψηλής ακτής κατά μεγάλους όγκους ένεκα του βάρους των, υποσκαφέντος κάτωθεν του εδάφους υπό των κυμάτων.
Οι λίθινοι αυτοί όγκοι απετελούντο εκ μύδρων ηφαιστειακών και κροκαλών συγκεκολλημένων δι’ορυκτής κόλλας ήτις διαλυθείσα ευκόλως υπό του ύδατος αφήκεν αποκεχωρισμένα τα συστατικά αυτής, ήτοι τους συμπαγείς βράχους και τις κροκάλες…
Υπήρχαν εκεί βράχοι διαλυθέντες εν διαστήματι χιλιάδων ετώνΙδού επίσης και μια πηγή ύδατος εις ελάχιστον ύψος από της επιφανείας της θάλασσης».[1]
Ο Νικόλαος Γαλανός επισκέφτηκε την περιοχή το 1926 αναζητώντας  τη σπηλιά του Φιλοκτήτη, η οποία σύμφωνα με τον Σοφοκλή βρισκόταν στις ανατολικές ακτές του νησιού.
Τη σπηλιά του Φιλοκτήτη που κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι η Φωκιοσπηλιά κι η οποία βρίσκεται κοντά στο Μόλο.
Τα νερά στο Μόλο είναι αρκετά βαθιά και κάλλιστα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μικρό λιμανάκι. Το 1917 ένα αγγλικό πλοίο εξόκειλε στην περιοχή.
Σύμφωνα με την προφορική παράδοση ο καπετάνιος μπερδεύτηκε με τα αναμμένα καντήλια της Αγίας Βαρβάρας  βλέποντας τα μέσα στη νύχτα και τα πέρασε ως φάρο. 
Έτσι εξόκειλε.[2] Στο μόλο ακόμα και σήμερα υπάρχει βυθισμένο παλιό καράβι που όσοι βουτούν το βλέπουν.
Οι Γερμανοί κατά τη διάρκεια της κατοχής στον κόλπο που απλώνεται από την Αγία Βαρβάρα έως τον Καβαλλάρη είχαν τοποθετήσει πυροβολεία και είχαν φτιάξει διάφορα άλλα καταλύματα για τα γερμανικά  στρατεύματα την περίοδο 1941-1944.
Το καλοκαίρι του 1994 (50 χρόνια μετά) μια Γερμανίδα είχε κατασκηνώσει στο Μόλο κοντά στο ξωκλήσι της Αγίας Βαρβάρας και ζητούσε πληροφορίες από τους ντόπιους για την τοποθεσία των γερμανικών κατοχικών καταλυμάτων καθώς και για κάποια άλλα σημεία τα οποία είχε σημειώσει σε ένα παλιό ιδιόχειρο χάρτη.
Έμεινε αρκετές ημέρες στο Μόλο και όταν έφυγε οι ντόπιοι είδαν πως πλησίον της Αγίας Βαρβάρας είχε ανασκάψει και υποστήριξαν πως αυτό που έψαχνε το είχε βρει. Η  γυναίκα εκείνη είχε πει σε όσους είχαν μιλήσει μαζί της πως ήταν  η κόρη  του Γερμανού Διοικητή  που υπηρέτησε το 1941-1944 στα Καμίνια.
Αρκετά κοντά στο μόλο στις ακτές της Αγίας Βαρβάρας η θάλασσα ξεβράζει πλήθος θραυσμάτων  αρχαίων  κεραμικών.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη




[1] Νικόλαος Γαλανός(εφημερίδα «Λήμνος» 528,16-10-1926)
[2] Το κατάρτι από το πλοίο το πήρε ο Σαράντος Παστρής και το χρησιμοποίησε ως δοκό για την κατασκευή του διώροφου σπιτιού του, το 1917.Ο δοκός αυτός ακόμα και σήμερα σχεδόν 100 χρόνια στέκει και αποτελεί δομικό υλικό της οικίας.

Κυριακή, 28 Αυγούστου 2011

Έθιμα του Αγίου Ιωάννη του Αποκεφαλιστή ή του Παροξυσμού (29 Αυγούστου)



Ο Άγιος Ιωάννης είναι ένας «νηστησμάρχης» Άγιος. Στις 29 Αυγούστου εορτάζεται ο αποκεφαλισμός του Αγίου και η ημέρα αυτή, είναι ημέρα αυστηρής νηστείας. 
Τα παλαιότερα χρόνια πίστευαν ότι τη μέρα αυτή δεν θα έπρεπε να καταναλώσουν τροφή που να έχει σκούρο χρώμα όπως τα μαύρα σύκα, τα κόκκινα σταφύλια, γιατί είχαν βαφτεί με το αίμα του Αγίου.
Στη Λήμνο πίστευαν πως από την ημέρα που ο Άγιος αποκεφαλίστηκε οι άνθρωποι άρχισαν να αποκτούν όταν νοσούν πυρετό, θέρμη όπως το αποκαλούσαν.
Πριν από τον αποκεφαλισμό του Αγίου δεν υπήρχε πυρετός, θέρμη, παροξυσμός. Για το λόγο αυτό αποκαλούσαν την ημέρα αυτή «του παροξυσμού».
Λημνιοί από τα Σβέρδια είχαν αναφέρει στο λαογράφο Γεώργιο Μέγα[1], όταν τους επισκέφτηκε, για να καταγράψει τα έθιμα της Λήμνου, απεσταλμένος από την Ακαδημία Αθηνών: « από τότε που αποκεφάλισαν τον Αγιογιάνν’, απέ τότε έπεσεν η θέρμη στον κόσμο, ταράχκιν του κιφάλ’ τ’ κ’ έπισι ταραχή, συνερίγ, παραξ’σμός. Γι’ αυτό τα’ Αγιογιάνν’ τα’ Παραξ’σμού είναι για τα θέρμες. Κείνος που θερμαίνεται πάει στον Αγιογιάνν’ λάδ’, κερί, λίβανο και θυμιάζ’».
Για να θεραπευτεί ο ασθένης έπρεπε να προσφέρει στον Άγιο λάδι, κερί και θυμίαμα και να αφήσει σε κάποιο κλαδί κυρίως λυγαριάς μια τρίχα της κεφαλής του ασθενούς ή ένα κουρελάκι από κάποιο ένδυμα του.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Αποκεφαλιστής έχει πολύ μεγάλη παρρησία προς τον Κύριο και οι προσευχές μας προς τον Άγιο γρήγορα εισακούονται.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη
πολυτίκιο του Αγίου Ιωάννη του Αποκεφαλιστή
Μνήμη δικαίου μετ’ γκωμίων· σο δ ρκέσει μαρτυρία το Κυρίου Πρόδρομε· νεδείχθης γρ ντως κα Προφητν σεβασμιώτερος, τι κα ν είθροις βαπτίσαι κατηξιώθης τν κηρυττόμενον. θεν τς ληθείας περαθλήσας, χαίρων εηγγελίσω κα τος ν δ, Θεν φανερωθέντα ν σαρκί, τν αροντα τν μαρτίαν το κόσμου, κα παρέχοντα μν τ μέγα λεος.

Κοντάκιον 
το Προδρόμου νδοξος πoτομ, οκονομία γέγονέ τις θεϊκή, να κα τος ν δ, το Σωτρος κηρύξ τν λευσιν. Θρηνείτω ον ρωδιάς, νομον φόνον ατήσασα· ο νόμον γρ τν το Θεο, ο ζντα αώνα γάπησεν, λλ’ πίπλαστον πρόσκαιρον.
Μεγαλυνάριον
Κν τμήθης Κάραν Βαπτιστά, φθέγγεται γλσσα, τν ρώδην λέγχουσα· Λόγου τν φωνήν σε, σιγσαι γρ οκ δει, λλ κα τος ν δ, Χριστν κηρύξασθαι.


[1] Γεώργιος Μέγας, Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου, Αθήνα 1950

Σάββατο, 27 Αυγούστου 2011

Το λιμανάκι της Αγιάς, Φυσίνη


Στη Φυσίνη στο δρόμο για τον Άγιο Σώζο στα αριστερά υπάρχει ένας χωματόδρομος που οδηγεί στο γραφικό λιμανάκι της Αγιάς.
Για την ονομασία του λιμανιού υπάρχουν πολλές εκδοχές με προσφιλέστερη εκείνη που αναφέρει ότι σε αυτό το σημείο προσώκειλε το πλοίο που μετέφερε την Οσιομάρτυρα Μελιτινή και τον ευσεβή χριστιανό Ακάκιο, ο οποίος μετέφερε το λείψανο της Αγίας στην πατρίδα του.
Δυστυχώς ο Ακάκιος κατά τη διάρκεια του ταξιδιού σύμφωνα με το συναξάρι αρρώστησε και πέθανε.
Το 1321 στο Μ.Μ. «Acta…”,τ.1 εγγ. No 52 αναφέρεται, «...του Σκανδάλη ή Σκανδαλού, τα χωριά Βυσσίνου κοντά στην Αγία Μελιτηνή».
Προφανώς αναφέρεται στην Φυσίνη. 
Οι κάτοικοι της περιοχής συνέλεξαν το λείψανο της Αγίας και τον Ακάκιο και τα ενταφίασαν το ένα δίπλα στο άλλο.
Αργότερα έκτισαν στη χάρη της Αγίας ένα ξωκλήσι. 
Λέγεται ότι εκείνο το ξωκλήσι που αργότερα εξελίχτηκε σε μοναστηριακό συγκρότημα είναι η σημερινή εκκλησία του Αγίου Σώζοντος.
Με τα χρόνια η λατρεία της Αγίας παραμελήθηκε για να ερημώσει το ξωκλήσι και στη θέση του να χτιστεί ένα ξωκλήσι αφιερωμένο στον Άγιο Σώζο.
H Οσιομάρτυρας Μελιτινή δεν επέτρεψε όμως και δεν επιτρέπει, να εντοπιστεί ο τάφος της.
Άλλη εκδοχή αναφέρει ότι εδώ προσώκειλε  η λάρνακα με το λείψανο μιας άλλης Αγίας, της Αγίας Ευφημίας που στα χρόνια της Εικονομαχίας οι Εικονόφιλοι έριξαν στη θάλασσα για να το προστατεύσουν από την οργή των Εικονομάχων και τα θαλάσσια κύματα το οδήγησαν  σε αυτό το λιμανάκι της Λήμνου.
Σύμφωνα με την παράδοση δυο αδέλφια ο Σέργιος και ο Σεργώνας ήταν αυτοί που βρήκαν το λείψανο της Αγίας και  το περισυνέλεξαν.
Το 760, ύστερα από διαμονή 15 χρόνων στη Λήμνο, η λάρνακα με το λείψανο της Αγίας Ευφημίας, ύστερα από  διαταγή της αυτοκρατόρισσας Ειρήνης  επέστρεψε στην Βασιλεύουσα.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η Οσιομάρτυρας Μελιτινή και η Μεγαλομάρτυρας Ευφημία εορτάζουν την ίδια ημέρα στις 16 Σεπτεμβρίου και ότι τα λείψανα τους συνδέονται με τη Λήμνο.
Σήμερα το λιμανάκι της Αγιάς είναι ένα μικρό, γραφικό λιμανάκι, καταφύγιο των γλάρων.

Παρασκευή, 26 Αυγούστου 2011

Η Πλατεία των Καμινίων


Το πρώτο μαγαζί που λειτούργησε στην πλατεία ήταν ένα  καφενείο που ο Γεώργιος Κωνστάντιος έφτιαξε και πρωτολειτούργησε τον Αύγουστο του 1940.
Λειτούργησε αρχικά για λίγους μήνες μέχρι τη γερμανική κατοχή. Οι Γερμανοί όταν ήρθαν στο χωριό και εγκαταστάθηκαν το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να το επιτάξουν γιατί το οίκημα ήταν το μοναδικό που στο χωριό διέθετε μεγάλες εισόδους και οι Γερμανοί τις χρειαζόντουσαν για να περάσουν μέσα τα κανόνια τους και να τα προστατεύσουν.
Γύρω από την  πλατεία κατά διαστήματα  λειτούργησαν δυο αλλά και τρία καφενεία. Αργότερα στην πλατεία προστέθηκε και το πρώτο  περίπτερο του χωριού του Νικολάου Κυριακού.
Το πρώτο καφενείο του Γεώργιου Κωνστάντιου βρισκόταν στο εσωτερικό της πλατείας, ένα  δεύτερο αντικριστά της Παλιάς Βρύσης και το τρίτο του Θεόδωρου Κωνστάντιου στο πλάι. 
Το  καφενείο του Θεόδωρου Κωνστάντιου λειτουργούσε και ως κουρείο.
Σε αυτό σύχναζαν οι πιο ηλικιωμένοι άνδρες του χωριού ενώ οι νεότεροι σύχναζαν στο καφενείο που ήταν αντικριστά στη βρύση για να βλέπουν τις κοπέλες που πήγαιναν να πάρουν νερό.
Στην πλατεία τη δεκαετία του 1970 υπήρχε και  το καφενείο του Χαράλαμπου Γαρυφάλλου. 
Αργότερα ο Γαρυφάλλου άνοιξε παντοπωλείο στο ισόγειο του σπιτιού του που ήταν αντικριστά στο παλιό  καφενείο το οποίο ήταν ιδιοκτησία της αδελφής του Ελένης. Στη δεκαετία του 1990  λειτουργούσε στην πλατεία και το καφενείο του Αθανάσιου Κουζηνού, ο «Σάκης».
Ακόμα σήμερα η πινακίδα του καφενείου του Σάκη στέκει αναρτημένη στην πλατεία  καθώς και μαζί με το παλιό ξύλινο περίπτερο του Νικολάου Κυριακού αποτελούν κομμάτια του παρελθόντος.
Το 1954 η παλιά πλακόστρωση της πλατείας αντικαταστάθηκε με μια νεότερη και φυτεύτηκαν οι ακακίες ενώ στην δεκαετία του 1990 φυτεύτηκε στην πλατεία ένα πλατάνι.
Σήμερα οι ακακίες είναι μεγάλα πια δένδρα και προσφέρουν τη δροσιά τους στους επισκέπτες.
Στην πλατεία του χωριού υπάρχει και λειτουργεί σήμερα μόνο η ταβέρνα  «ο Ανδρέας»  του Άγγελου Κωνστάντιου.
Η ταβέρνα  θεωρείται μια από τις καλύτερες ταβέρνες που λειτουργούν στο νησί.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη

Σάββατο, 13 Αυγούστου 2011

Παλιά Βρύση - Καμίνια

Η παλιά οθωμανική βρύση βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο του χωριού. Από εκεί  οι κάτοικοι έπαιρναν νερό όταν ακόμα τα σπίτια δεν είχαν υδρευτεί και πότιζαν τα ζώα τους στις γούρνες-ποτίστρες που υπήρχαν ακριβώς δίπλα στη βρύση. 
Στο χωριό υπήρχαν και άλλες βρύσες-κρήνες αλλά μόνο από αυτή την βρύση το νερό ήταν πόσιμο. 
Τις βρύσες στο χωριό τις είχαν φτιάξει οι Οθωμανοί οι οποίοι αν και ποτέ δεν κατοίκησαν μέσα στο χωριό είχαν τη φιλοσοφία ότι φτιάχνοντας κρήνες  ως αφιερώματα για να ξεδιψούν τους περαστικούς θα είχαν τις ευλογίες τους.. Σύμφωνα με την παράδοση η παλιά κεντρική βρύση είχε φτιαχτεί με τις δωρεές μιας  Τουρκάλας. 
Οι Τούρκοι την ημέρα είχαν δοσοληψίες με τους Καμιώτες, μα σαν νύχτωνε κανείς τους δεν διακινδύνευε διανυκτέρευση στο χωριό, γιατί πίστευαν ότι η Παναγιά με φωτιές που περιζώνανε την εκκλησία της στα Καμίνια τους έδιωχνε. Όσοι είχαν τολμήσει να διανυχτερεύσουν στο χωριού είχαν φοβηθεί τόσο πολύ που δεν το ξανατόλμησαν.
Διανυκτέρευαν σε οικισμούς που υπήρχαν   περιμετρικά του χωριού όπου είχαν κτήματα και μάντρες.
Οι γεροντότεροι χρησιμοποιούσαν ένα δίστιχο για να δηλώσουν στους νέους ότι τα χρόνια περνούν πολύ γρήγορα αλλά ταυτόχρονα μέσα από το δίστιχο φέρεται και η σημασία που είχε για αυτούς η κεντρική βρύση του χωριού.
«Κα΄πτς ήμουν άγγελος τώρα αγγελεύουν άλλ’
Στ’ βρύσ’ που π’να νιρό ,τώρα του πίνουν άλλ’.»[1]
Ευαγγελία Χ.Λιάπη

Δευτέρα, 1 Αυγούστου 2011

Οι Οθωμανοί κι η Λήμνος




Οι Τούρκοι κατοίκησαν πολύ λίγα χωριά της Λήμνου.Μια σειρά από δοξασίες τους ήθελε να διώκονται άλλοτε από τη Θεοτόκο  κι άλλοτε από τους Αγίους.
Όσοι Τούρκοι έτυχε να διανυκτερεύσουν στα χωριά αυτά, είχαν τραυματικές εμπειρίες και δεν το επανέλαβαν.
Στην Ανατολική Λήμνο οι Τούρκοι έμεναν στο Βάρος, στον Άγιο Υπάτιο,στην Κώμη και στο Ρουσσοπούλι.
Yπήρχαν χωριά που οι Τούρκοι ενώ όλοι την ημέρα είχαν δοσοληψίες με τους Λημνιούς σαν έδυε ο ήλιος, αποχωρούσαν από τα χωριά αυτά.
Στα μέσα χωριά,στην  Αγιά Σοφιά,το Σκαντάλι και τη Φυσίνη δεν τολμούσαν κάν  να πλησιάσουν.
Οι παπούδες μας συχνά αφηγούνταν πως όταν τύχαινε και βρισκόταν κάποιος Τούρκος στα μέσα χωριά σηκωνόταν η άμμος και σκοτείνιαζε ο τόπος.
Στο Ρεπανίδι όταν ένας Τούρκος πλησίαζε το χωριό άκουγε ποδοβολητά αλόγου να τον ακολουθούν και σαν  γύριζε να δει ποιος τον ακολουθεί,  δεν έβλεπε κανέναν.
Στην Καλλιόπη όσοι Τούρκοι είχαν τολμήσει και είχαν κοιμηθεί στο χωριό, ο Άγιος τους είχε ταλαιπωρήσει πολύ κατά τη διάρκεια του ύπνου τους.
Όσοι δε, είχαν φέρει εμπόδια στην οικοδόμηση του ναού του Αγίου Γεωργίου στην Καλλιόπη, είχαν δαρθεί πολύ άσχημα, χωρίς να μπορούν να καταλάβουν ποιος τους χτυπούσε.
Στα Καμίνια έλεγαν πως το βράδυ που κάποιος Τούρκος τόλμησε να κοιμηθεί στο χωριό, η Παναγιά τον έδιωξε μέσα στη νύχτα με φωτιές που περιέζωσαν το ναό της.
Στην εξοχή των Καμινίων πάλι, στους πρόποδες του Παραδεισίου, στη θέση Άγιος Θωμάς οι γεροντότεροι έλεγαν, πως ο Άγιος Θωμάς σε  όσους  Τούρκους επιχείρησαν να καλλιεργήσουν εκεί τα κτήματα τους είχε δημιουργήσει πολλά προβλήματα .
Οι Tούρκοι της Λήμνου το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς ήταν αμαθείς και στην ουσία δεν γνώριζαν καλά ούτε την ελληνική αλλά ούτε και την τουρκική γλώσσα.
Τα παιδιά τους συνήθως δεν πήγαιναν στο σχολείο και ασχολιοντούσαν αποκλειστικά με την γεωργία και την κτηνοτροφία από πολύ μικρά.
Γενικότερα οι Τούρκοι της Λήμνου ήταν φιλήσυχοι και δεν ήθελαν πολλές επαφές με τους χριστιανούς τους οποίους και φοβόντουσαν.
Επειδή η Λήμνος ήταν γεμάτη από αγιορείτικα μετόχια και το πατριαρχείο είχε αρκετά προνόμια, τα δικαστήρια στις διενέξεις που υπήρχαν ανάμεσα στα μοναστήρια και τους Τούρκους υπηκόους σχεδόν πάντα ευνοούσαν τα μοναστήρια.
H διένεξη στα 1754 (έτους Eγίρας 1167) επί του σουλτάνου Mαχμούτ Xάν του B’, ανάμεσα στην Τουρκάλα Φατμά και τη κόρη της Αισέ σχετικά με την παράνομη καταπάτηση του βοσκότοπου του Φακού ήταν ένα θέμα που απασχόλησε τις τουρκικές αρχές.
Eναντίον της Φατμά είχε κινήσει αγωγή ο μοναχός Tιμόθεος Tριαντάφυλλος της μονής Παντοκράτορος του Αγίου Όρους.
Η δίκη έγινε  ενώπιον των Φεϊζουλάχ και Xαμτζέ «δικαστού και τοποτηρητού της Λήμνου» τα χρόνια εκείνα.Στο τέλος της δίκης  συνταχθεί  απόφαση που δικαίωνε τη μονή και περιέγραφε με συντομία τα σύνορα του Φακού.[1]
Οι Τουρκάλες προσπαθούσαν να έχουν επαφές με τις χριστιανές και μερικές απο αυτές ήταν κρυπτοχριστιανές.Αγαπούσαν πολύ την Παναγία και τον Άγιο Γεώργιο.
Κάποτε μια Τουρκάλα από την Κώμη ρώτησε  κάποιες Λημνιές της Καλλιόπης γιατί το ψωμί τους είναι γλυκό και δε μουχλιάζει.
_Γιατί  στη ζύμη μέσα βάζουμε Αγιασμό από τη γιορτή του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου απάντησαν οι Λημνιές.
_Θα μου δώσετε και μένα, ρώτησε η Τουρκάλα.Αμηχανία.Οι Λημνιές βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση.Πως να δώσουν αγιασμό σε μια μουσουλμάνα.Από την άλλη δεν ήθελαν να αρνηθούν.Έτσι της έδωσαν απλό νερό και της είπαν πως ήταν αγιασμός.
Και το θαύμα έγινε.Η πίστη της Τουρκάλας ότι το νερό που της έδωσαν οι Λημνιές ήταν αγιασμός, φούσκωσε το ψωμί,το έκανε γλυκό και δεν μούχλιασε.
Όταν αργότερα η Τουρκάλα τις ευχαρίστησε εκείνες δεν αποκάλυψαν την απάτη τους.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη







[1] Kώδικας 4, σ. 46, έγγραφο B 26.Ακόμα το έγγραφο B 27, Κώδικας 4, σ. 46: Φιρμάνι του 1754 του “σουλτάν Mαχμούτ Xάν του B΄” προς τον καδή Λήμνου, με το οποίο ο τελευταίος διατάσσεται να παραδώσει στους Παντοκρατορινούς τον βοσκότοπο του Φακού που έχει σφετερισθεί η Aϊσέ και η μητέρα της Φατμά.