Τετάρτη, 29 Φεβρουαρίου 2012

Μάρτης ή Μαρτιά




Ο Μάρτης[1] σύμφωνα με το ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο πρώτος μήνας[2] του έτους κι η αρχή του καλοκαιριού.
Στη Λήμνο τα παλαιότερα χρόνια πίστευαν πως «την Πρωτομαρτιά πέφτ’ απ’ τον ουρανό το κάρβ’νο στης γης, να ζεσταθή η γης, κι από τότες αρχινούν οι ζέστες(Γ.Μέγας).Γι’ αυτό κι ο ήλιος του Μάρτη καίει σαν κάρβουνο.
Ένα πανάρχαιο έθιμο που σχετίζεται με το μήνα Μάρτη και την προστασία από το ηλιόκαμα είναι ο «Μάρτης ή Μαρτιά».
Πρόκειται για ένα βραχιολάκι, φτιαγμένο από δυο κλωστές, μια κόκκινη και μια άσπρη, που φορούσαν στα μικρά παιδιά οι μανάδες τους «για να μην τα μαυρίσει ο ήλιος αλλά και για να τα προστατεύουν και μην τα ματιάζουν».
Η άσπρη κλωστή συμβολίζει το πρωινό φως του ήλιου ενώ η κόκκινη το μεσημεριάτικο καύμα.
Το βραχιολάκι το έφτιαχναν τυλίγοντας τις δυο κλωστές. Το φορούσαν στα παιδιά την πρώτη ημέρα του Μάρτη λέγοντας «για να μη σε κάψει ο ήλιος» και το κρατούσαν μέχρι και την 31η Μαρτίου[3].
Για να έχει περισσότερη δύναμη το βραχιολάκι συνήθιζαν την τελευταία ημέρα του Φλεβάρη, να το κρεμούν σε μια τριανταφυλλιά για να το δουν το βράδυ τα άστρα και το πρωί πριν βγουν από το σπίτι, το φορούσαν στα παιδιά.
Το κρατούσαν στον καρπό του χεριού μέχρι στις 31η Μαρτίου οπότε το έβγαζαν και το άφηναν πάνω σε μια ροδιά[4] ή άλλο φυτό ή δένδρο, για να το πάρουν τα χελιδόνια και να χτίσουν τις φωλιές τους.
Αν η βραδιά της Ανάστασης ήταν κοντά, το καψάλιζαν με το φως της Αναστάσεως κι έτσι το έβγαζαν από το χέρι τους.
«Μάρτη» έβαζαν παλαιότερα και στο χερούλι της στάμνας για να μην σπάει και να είναι το νερό πάντα δροσερό.
Το έθιμο είναι παμπάλαιο. Το συναντάμε στα Ελευσίνια αλλά και στα Καβείρια Μυστήρια.
Στα Ελευσίνια Μυστήρια, οι μυημένοι των Ελευσίνιων Μυστηρίων συνήθιζαν να δένουν μια κόκκινη κορδέλα, την «Κρόκη», στο δεξί τους χέρι και το αριστερό τους πόδι.
Στα Καβείρια Μυστήρια μάλιστα που τελούνταν στη Λήμνο, στην περιοχή των Καβειρίων, οι μύστες συνήθιζαν να δένουν μια κόκκινη κορδέλα στο μέτωπο[5] για να τους προφυλάξει από κάθε κακό.
Τα παλαιότερα χρόνια στη Λήμνο τις πρώτες έξι ημέρες του Μαρτίου οι νοικοκυρές ήταν ιδιαίτερα προσεκτικές και δεν έπλεναν τα ρούχα γιατί θα έλιωναν.Πίστευαν πως τα ξωτικά(Δρίμνες) μόλυναν τα νερά.
Τις πρώτες έξι ημέρες του Μαρτίου γενικότερα ήταν ιδιαίτερα προσεκτικοί. Μάλιστα θεωρούσαν ότι αυτές οι ημέρες προμήνυαν και τον καιρό που θα κάνει τους επόμενους μήνες. Κάθε μέρα αντιστοιχούσε σε δυο μήνες.
Η πρώτη Μαρτίου θεωρούσαν ότι ήταν η κατάλληλη ημέρα για να σπείρουν τα βασιλικά και να δημιουργήσουν το φυτώριο τους. 
Ευαγγελία Χ.Λιάπη
 

[1] Ονομάστηκε έτσι από το λατινικό όνομα Mars που σημαίνει Άρης μια κι ο μήνας ήταν αφιερωμένος στο θεό Άρη.
[2] Αντιστοιχεί στο μήνα Ελαφηβολιώνα των Αρχαίων Ελλήνων.
[3] Αν τα παιδιά δεν ήθελαν να το κρατήσουν όλο το μήνα, μπορούσαν να το βγάλουν από το χέρι την παραμονή του Ευαγγελισμού και να το αφήσουν σε κάποιο δένδρο ώστε να το πάρουν τα χελιδόνια.
[4] Για αν είναι τα μάγουλα ρόδινα, σα τα ρόδια
[5]Η χρήση της κορδέλας από τους μυημένους στα Καβείρια ήταν πολύ διαδομένη. Όταν σε κάποια θαλασσοταραχή κινδύνευαν ,για να σωθούν έδεναν μια κόκκινη  κορδέλα στη κοιλιά τους.

Τρίτη, 28 Φεβρουαρίου 2012

Η Κυρά Σαρακοστή



Ένα από τα πιο παλιά κι όμορφα πανελλήνια έθιμα σχετίζεται με την κυρά Σαρακοστή.
Η κυρά Σαρακοστή ήταν ένα αυτοσχέδιο ημερολόγιο το οποίο τα παλαιότερα χρόνια έφτιαχναν οι πιστοί με σκοπό να υπολογίσουν το χρόνο που θα μεσολαβούσε από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι το Άγιο Πάσχα.
Η κυρά Σαρακοστή ήταν μια γυναικεία φιγούρα(καλογριά συνηθίζουν να την αποκαλούν), που είχε τα χέρια της σταυρωμένα γιατί όλο προσευχόταν, δεν είχε στόμα γιατί δεν το χρειαζόταν επειδή νήστευε,δεν έιχε αυτιά γιατί δεν ήθελε να ακούει κι είχε επτά πόδια, όσες και οι εβδομάδες που θα μεσολαβούσαν μέχρι την Ανάσταση του Κυρίου.
Η κυρά Σαρακοστή φορούσε πάντα κι ένα σταυρό.
Όταν περνούσε μια εβδομάδα(κάθε Σάββατο) αφαιρούσαν από τη φιγούρα ένα πόδι ώστε να υπολογίζουν πόσο καιρό ακόμα χρειαζόταν μέχρι να έρθει το Πάσχα.
Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί μετά την εκκλησία, έκοβαν και το τελευταίο πόδι.
Αυτό το χαρτάκι το έκρυβαν μέσα σε ένα σύκο και το πρόσφεραν μαζί με άλλα σύκα στα μέλη της οικογένειας. Σ’ όποιον έπεφτε το σύκο με το χαρτάκι το θεωρούσαν ιδιαίτερα τυχερό.
Στη Λήμνο συνήθιζαν να φτιάχνουν την κυρά Σαρακοστή κυρίως με ζυμάρι και να το ψήνουν.
Την έφτιαχναν με αλεύρι, μπόλικο αλάτι[1] και νερό. Ήταν η ίδια φιγούρα με τη χάρτινη κυρά Σαρακοστή.
Τα παιδιά συνήθιζαν να λένε:
«Την κυρά Σαρακοστή
που’ ναι έθιμο παλιό
οι γιαγιάδες μας την φτιάχναν
με αλεύρι και νερό.
Για στολίδι της φορούσαν
στο κεφάλι ένα σταυρό
μα το στόμα της ξεχνούσαν
γιατί νήστευε καιρό.
Και τις μέρες τις μετρούσαν
με τα πόδια της τα επτά
κόβαν ένα τη βδομάδα
μέχρι να ‘ρθει η Πασχαλιά».
Με τη φιγούρα της κυράς Σαρακοστής οι παλαιότεροι είχαν βρει έναν όμορφο τρόπο να έχουν πλήρη αντίληψη του χρόνου που θα διαρκούσε η νηστεία των σαράντα ημερών.
Καλή κι ευλογημένη Σαρακοστή.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη


[1] Έβαζαν στη ζύμη μπόλικο αλάτι για να διατηρηθεί μέχρι τη Πασχαλιά.

Δευτέρα, 20 Φεβρουαρίου 2012

Έθιμα της Καθαράς Δευτέρας στη Λήμνο



Η Καθαρά Δευτέρα είναι η πρώτη ημέρα της Σαρακοστής και ημέρα πνευματικού και σωματικού καθαρμού.
Στη Λήμνο τα παλαιοτέρα χρόνια συνήθιζαν την Καθαρά Δευτέρα να ψήνουν τα αρμυροκούλουρα.
Αυτά, ήταν κουλουράκια, τα οποία έφτιαχναν με κλεμμένο αλεύρι από τρία σπίτια. Τα σπίτια αυτά θα έπρεπε να είναι απίκραντα και μονοστέφανα κι αν η οικοδέσποινα ονομαζόταν και Μαρία ακόμα καλύτερα.
Η κοπέλα λοιπόν που ήθελε να μάθει τα μελλούμενα της ζωής της αφού είχε προμηθευτεί το αλεύρι, το ζύμωνε.
Έπρεπε να το ζυμώσει όμως ανάποδα, δηλαδή με τα χέρια πίσω από την πλάτη.
Στη ζύμη έπρεπε να βάλει μπόλικο αλάτι. Με το ζυμάρι στη συνέχεια έφτιαχνε τρεις κουλούρες.
Τις έψηνε και από κάθε κουλούρα έπαιρνε μια μπουκιά.
Την μια μπουκιά την έτρωγε, τη δεύτερη την έριχνε στα κεραμίδια ώστε να τη δει ο ήλιος και την τρίτη την έβαζε το βράδυ κάτω από το μαξιλάρι της και έλεγε:
«Αγία Δευτέρα βγαίνοντας.
Αγία Τρίτη μπαίνοντας
Αγία Τετράδ’ αληθινή
Όπου σε στείλω να διαβείς
Τη Μοίρα μου να πας να βρεις
Να’ρθη απόψε να μου ειπεί
Ποιον άντρα θε να πάρω»
Τα αρμυροκούλουρα ήταν πολύ αρμυρά αλλά η κοπέλα δεν έπρεπε να πιεί νερό όλη μέρα.
Έπρεπε να διψάει και να δει στον ύπνο της ποιος θα της προσφέρει νερό.
Αυτός θα ήταν κι ο γαμπρός. Αν ονειρευόταν ένα νέο να κρατάει ένα χρυσό ποτήρι τότε η κοπέλα θα παντρευόταν ένα καλό παλληκάρι ενώ αν τον έβλεπε να κρατάει ένα καπνισμένο λαγήνι τότε ο γαμπρός θα ήταν χηρευόμενος ή πικραμένος(ορφανός).
Την ημέρα της Καθαράς Δευτέρας συνήθιζαν να παίρνουν τα σαρακοστιανά εδέσματα και να πηγαίνουν να γευματίζουν στο ακροθαλάσσι.
Το μεσημεριανό τους γεύμα το συμπλήρωναν με πεταλίδες και αχινιούς που είχαν βγάλει από τη θάλασσα. 
Ευαγγελία Χ.Λιάπη


Τρίτη, 14 Φεβρουαρίου 2012

Το θυμάρι της Λήμνου


Το θυμάρι είναι ένας μικρός πολυετής θάμνος του γένους Thymus που αγαπά να φύεται στις γειτονιές της Μεσογείου.
Το όνομα του συνδέεται με το ρήμα θύω που σημαίνει θυσιάζω. Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τα άνθη του για να θυμιάσουν και να εξαγνίσουν τους ναούς τους.
Ενώ οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι ο καπνός από θυμάρι που καίγεται έδιωχνε μακριά τους σκορπιούς. Οι κοπέλες, το Μεσαίωνα κεντούσαν πάνω σε μαντηλάκια ένα θυμάρι και στα άνθη του μια μέλισσα κι έδιναν τα μαντηλάκια στους αγαπημένους τους ιππότες.
Το φυτό του θυμαριού δε ξεπερνά τα σαράντα εκατοστά. Τα άνθη του έχουν χρώμα μωβ .
Το θυμάρι έχει δυο εχθρούς. Τη φωτιά και την υπερβόσκηση. Η φωτιά μπορεί να το εξαφανίσει. Περιοχές που στο παρελθόν ήταν θυμαρότοποι μετά από μια φωτιά, εξαφανίστηκαν τα θυμάρια και αντικαταστήθηκαν από αφάνες.
Η Λήμνος στο παρελθόν διέθετε μεγάλες εκτάσεις με θυμάρια ιδιαίτερα στην ανατολική Λήμνο, στα οποία όφειλε την εξαιρετική ποιότητα του μελιού της.
Το αιθέριο έλαιο που παράγει το θυμάρι που φύεται στη Λήμνο είναι εξαιρετικό και δίνει σχεδόν την τριπλάσια ποσότητα από οποιοδήποτε άλλο θυμάρι της Μεσογείου.
Στη δεκαετία στου 1980 λόγω των πυρκαγιών που προκλήθηκαν στο νησί παρουσιάστηκε αισθητή μείωση των θυμαρότοπων[1]. Το 1977 ο πρόεδρος του Αγροτικού Μελισσοκομικού Συνεταιρισμού Λήμνου, που εδρεύει στο Μούδρο έκανε έκκληση προς τους κατοίκους του νησιού να είναι προσεκτικοί με τις πυρκαγιές.
Προειδοποιούσε τότε: « Σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα, η γη μας θα μοιάζει με σεληνιακό τοπίο. Μέχρι τώρα έχουν καεί 50.000 στρέμματα σε ορεινές περιοχές με θυμάρι. …Πολλά μέρη που ήταν κατάφυτα από θυμάρι, έχουν μείνει γυμνά. Κάνουμε έκκληση για το συμφέρον των κτηνοτρόφων και μελισσοτρόφων του νησιού, να έλθει ειδικός υπάλληλος, να διαπιστωθεί η πραγματική κατάστασις. Οι εμπρησταί έχουν αποκτεινωθεί και απειλούν να τα κάψουν όλα»
Ο πολλαπλασιασμός[2] του θυμαριού είναι ιδιαίτερα δύσκολος λόγω ότι ο σπόρος του είναι ιδιαίτερα μικρός. Ως τρόποι πολλαπλασιασμού του θυμαριού προτιμούνται τα μοσχεύματα και οι παραφυάδες.
Ήδη από την αρχαιότητα το θυμάρι χρησιμοποιούταν για θεραπευτικούς σκοπούς
Συνιστάται για την καταπολέμηση πολλών μολυσματικών ασθενειών του γαστρεντερικού σωλήνα, των ουροφόρων αγωγών, των πνευμόνων(ιδανικό για το άσθμα) αλλά και των οδόντων.
Η θυμόλη χρησιμοποιείται σε οδοντόπαστες, σαπούνια αλλά και σε αντισηπτικά. Χρησιμοποιείται επίσης  στη μαγειρική.
Η δράση του επίσης ως ρόφημα είναι εξαιρετική ιδιαίτερα όταν αναμειχθεί με φασκόμηλο και μέντα.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη
***Η  φωτογραφία είναι του Στράτου Σακαλή


[1] Με το βασιλικό διάταγμα του Βασιλικό Διάταγμα της 30 Ιουνίου του 1938, είχε απαγορευτεί μερικώς η κοπή κι εκρίζωση μελισσοτροφικών φρυγάνων, επιχειρώντας να προφυλάξει κυρίως τους θυμαρότοπους από την εξαφάνιση.
[2] Η σπορά στο χωράφι είναι ιδιαίτερα δύσκολη επειδή ο σπόρος είναι πολύ μικρός.,αναλογούν σχεδόν 3.300-4000 σπόροι ανά γραμμάριο.

Κυριακή, 12 Φεβρουαρίου 2012

Κίστος ή λαδανιά


Ένα από τα πιο όμορφα αρωματικά φυτά που συναντά κανείς στην εξοχή της Λήμνου είναι ο «κίστος»[1].
Πρόκειται για ένα μικρό αρωματικό θάμνο με ροδόχρωμα τσαλακωμένα άνθη, το οποίο αγαπούν ιδιαίτερα οι μέλισσες.
Κάποτε στον Όλυμπο για χάρη του, έγινε μεγάλος καυγάς. Οι θεοί τσακώθηκαν με τις θεές.
Οι ολύμπιοι ήθελαν να δώσουν στον κίστο θεραπευτικές ιδιότητες ενώ οι θεές μαγεμένες από την ομορφιά του ζητούσαν να’χει καλλωπιστικές ιδιότητες.
Αποτέλεσμα του καυγά, ο κίστος προικίστηκε και με τα δυο. Διαθέτει τόσο θεραπευτικές όσο και καλλωπιστικές ιδιότητες.
Το λάβδανο[2] του είναι ένα θαυμάσιο καλλυντικό για το δέρμα ενώ ως ρόφημα βοηθάει σε διάφορες διαταραχές, προστατεύει την καρδιά και αποτοξινώνει τον οργανισμό .
Στη Λήμνο τον κίστο τον συναντάμε να φύεται σε διάφορα σημεία του νησιού, με προτίμηση τα ρίζα του Παραδεισιού. 
Ευαγγελία Χ.Λιάπη


[1]Η επιστημονική του ονομασία είναι Cistus Creticus .Ο Θεόφραστος το αναφέρει ως «Κίσθος ο άρρην» κι ο Διοσκουρίδης ως «Κίσθαρον ή Κίσσαρον».
[2] Η ρητίνη του φυτού (λάβδανο) χρησιμοποιήθηκε παλαιότερα ως φάρμακο για να αντιμετωπιστεί η πανώλη.

Πέμπτη, 9 Φεβρουαρίου 2012

Το υπέρβαρο κι η Λήμνος


Πριν από λίγα χρόνια στο Μόναχο, επιστρέφοντας από ένα υπερατλαντικό ταξίδι και περιμένοντας την πτήση μου για Αθήνα καθόμουν στο καφέ του αεροδρομίου. Δίπλα μου καθόταν μια μεγάλη άγνωστη μου παρέα αποτελούμενη από Έλληνες.
Η παρέα γελούσε δυνατά. Ένας 20χρονος νεαρός αφηγείται, πως μια φορά αναγκάστηκε να πληρώσει υπέρβαρο στην Ελλάδα.
Φεύγοντας, έλεγε ο νεαρός, η γιαγιά μου μου έδωσε δυο τυριά. Τι τα ήθελα, χρυσάφι τα πλήρωσα.
Ξαφνικά λες κι άκουσα να χτυπούν καμπανάκια. Είχα ακούσει τις δυο λέξεις κλειδιά. Τυρί[1] και υπέρβαρο .
-Συγνώμη διέκοψα το νεαρό στη Λήμνο συνέβη αυτό;
-Ναι ,μου απάντησε ο άγνωστος μου νεαρός[2]. Στη Λήμνο. Που το ξέρετε, με ρώτησε.
Στη ζωή μου έχω κάνει πολλά ταξίδια. Τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Ποτέ μου δεν έχω πληρώσει υπέρβαρο εκτός από μια φορά. Μια φορά κι αυτή η φορά ήταν στη Λήμνο. Αξέχαστο. Αλλά όχι μόνο εγώ. Το ίδιο είχε συμβεί στους συγγενείς, γνωστούς και φίλους μου. Το υπέρβαρο πληρώνεται μόνο στη Λήμνο.
Μόνο στη Λήμνο. Γιατί στη Λήμνο και μόνο στη Λήμνο τηρείται κατά γράμμα ο κανονισμός για το υπέρβαρο.
Θυμάμαι το δικό μου περιστατικό και ακόμα νευριάζω. Όπως θυμάμαι και τον επαγγελματία Σωτήρη Χασάπη, ο οποίος μου αφαίρεσε το ποσό που πλήρωσα για υπέρβαρο από το ποσό της ενοικίασης του αυτοκινήτου γιατί δεν ήθελε να φύγω στενοχωρημένη και θυμωμένη από το νησί.
Τι μου τα θύμισε όλα αυτά. Φίλοι μου με μικρό παιδί εδώ και καιρό θέλουν να έρθουν στην Αθήνα για προγραμματισμένες ιατρικές εξετάσεις.
Πλοίο πια δε πιάνει στο νησί λόγω των κινητοποιήσεων. Μόνη λύση το αεροπλάνο. Η τριμελής αυτή οικογένεια θα χρειαστεί για να ταξιδέψει από τη Λήμνο στην Αθήνα και να επιστρέψει, έναν ολόκληρο μισθό, μόνο για τα εισιτήρια. Είναι χειμώνας και τα ρούχα πιο πολλά και βαριά Κι αν αυτή τη φορά δε χρειαστεί να πληρώσουν το αντίτιμο του υπέρβαρου(πέρυσι το είχαν πληρώσει), το υπέρβαρο θα είναι αυτή τη φορά στη καρδιά τους καθώς η μετάβαση τους από τη Λήμνο στην Αθήνα αποτελεί πλέον μια μικρή περιπέτεια.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη


[1] Προφανώς είχα σκεφτεί πως μόνο το τυρί της Λήμνου ήταν τόσο πολύτιμο και ικανό να κάμψει τις αντιρρήσεις του νεαρού και να τον αναγκάσει να το πάρει
[2] Ο νεαρός ζούσε μόνιμα στη Γερμανία, στο Μόναχο κι είχε πάει για διακοπές στη γιαγιά του στη Λήμνο.

Δευτέρα, 6 Φεβρουαρίου 2012

Έθιμα της Αποκριάς στη Λήμνο

Τριώδιο αποκαλείται η περίοδος του έτους προ του εορτασμού της Αναστάσεως. Η κινητή[1] περίοδος του Τριωδίου αρχίζει την Κυριακή του Τελώνη & Φαρισαίου και τελειώνει το Μέγα Σάββατο.
Ονομάστηκε Τριώδιο από το λειτουργικό εκκλησιαστικό βιβλίο που χρησιμοποιείται τις ημέρες αυτές.
Η περίοδος  του Τριωδίου περιλαμβάνει δέκα Κυριακές.
Οι τρεις πρώτες Κυριακές αποτελούν τα προπύλαια της Μεγάλης Σαρακοστής.
Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου, Κυριακή του Ασώτου και Κυριακή της Απόκρεω.
Η περίοδος των Αποκριών ήταν περίοδος ευθυμίας και διασκέδασης. Πριν τη Μεγάλη Σαρακοστή[2] οι Λημνιοί ήθελαν να διασκεδάσουν και να προετοιμαστούν για την μεγάλη νηστεία που θα ακολουθούσε.
Τα παλαιότερα χρόνια στο νησί αποκαλούσαν την πρώτη εβδομάδα του Τριωδίου, «Προφωνή»[3]. Επειδή ένας ντελάλης συνήθιζε να ενημερώνει τους κατοίκους ότι εισέρχονταν στην περίοδο της Αποκριάς.
Τη δεύτερη βδομάδα, οι Λήμνιοι την αποκαλούσαν «Ολόκριγια ή Κρεατινή» επειδή δεν νήστευαν από κρέας (κρίγια) Τετάρτη και Παρασκευή[4].
Την τρίτη εβδομάδα την αποκαλούσαν «Τυρινή». Την Τυρινή κατανάλωναν κυρίως τυροκομικά προϊόντα για να ενδυναμώσουν και να είναι έτοιμοι για τη μεγάλη νηστεία της Σαρακοστής που θα ακολουθούσε.
Το πρώτο Ψυχοσάββατο ήταν αφιερωμένο τους αγαπημένους τους ανθρώπους, αυτούς που είχαν φύγει από τη ζωή.
Έπρεπε λοιπόν οι νοικοκυρές να ετοιμάσουν τα κόλλυβα αλλά και το κολλυβόζουμο[5], να τα πάνε στην εκκλησία μαζί μ’ ένα πρόσφορο που είχαν ζυμώσει και ψήσει και αφού τα διάβαζε ο ιερέας να τα μοιράσουν «για να σ’χωρεθούν τα πεθαμένα».
Παλαιότερα έπρεπε να κάνουν κόλλυβα για τους νεκρούς και τα τρία Ψυχοσάββατα.Με την πάροδο του χρόνου όμως το έθιμο περιορίστηκε μόνο στο πρώτο Ψυχοσάββατο.
Πίστευαν ότι τα τρία Ψυχοσάββατα[6](το Κρεατινό, το Τυρινό και το πρώτο της Μεγάλης Σαρακοστής) δεν έπρεπε να λουστούν αλλά ούτε και να ασχοληθούν με τον αργαλειό.
Την Τσικνοπέμπτη, οι λήμνιες νοικοκυρές έφτιαχναν σπιτίσια μακαρόνια τις «Βαλάνες».(Γ.Μέγας)
Έσφαζαν συνήθως και μια κότα με την οποία τσίκνιζαν ή έψηναν παστό χοιρινό. Συνήθιζαν να μαζεύονταν παρέες στα σπίτια και να διασκέδαζουν.
Τα νυχτέρια της περιόδου της Αποκριάς άλλαζαν χαρακτήρα και μεταμορφώνονταν  σε βεγγέρες.
Τις Αποκριές, οι Λημνιές κρατούσαν σειρά για το ποια θα πρωτοψήσει στο φούρνο της γειτονιάς. Μοσχομύριζαν οι μαχαλάδες από τις  τυρόπιτες, τις γαλατόπιτες και τις κολοκυθόπιτες.
Τα εδέσματα γενικότερα στα τραπέζια ήταν πλούσια και το κρασί άφθονο.
Κατά τις βεγγέρες οι Λημνιοί συνάζονταν στα σπίτια φίλων και συγγενών κι έπαιζαν διάφορα παιχνίδια όπως ήταν η κολοκυθιά, η μπερλίνα, τα τυφλοπάνια, το άλογο, η παπαδιά, η αμπάρα, η γουρτζάλλα, το ξύλο το γαμάρ’.(Γ.Μέγας,1950) αλλά και η μπουκάλα.
Ένα άλλο παιχνίδι των ημερών ήταν κι ο « ξομολόγος». Συνήθως η ποινή ήταν το «μουτζούρωμα», με την κάπνα  από το τηγάνι.
Στη Σκανδάλη, «την Αποκριά έζευαν τους σκύλους με μικρό αλέτρι, το φκιάναν με ξύλα, είδος αλέτρι μικρό, ζευγήτες μικρές, να βαστούν το κεφάλι του σκύλου.
Ένας τους τραβούσε και κατόπιν τους λαλούσε. Ένας άλλος από μπροστά μ’ένα τροβά στην πλάτη έσπερνεν αντίς για σπόρο στάχτη. Η στάχτη πήγαινε στα μάτια του κόσμου, γελούσαν, γινόταν χάβρα[7]».
Την Αποκριά μεταμφιεζόντουσαν, μασκαρεύονταν.
Στόχος να μην αναγνωριστούν αλλά και να προκαλέσουν το γέλιο. Φορούσαν ότι ρούχα έβρισκαν. Τα φορούσαν ανάποδα. Παλιά και φαρδιά ρούχα ενώ κάλυπταν το πρόσωπο για να μην τους αναγνωρίζουν.
Κάλυπταν το πρόσωπο με μουτζούρες, μαντήλια. Φορούσαν προβιές ζώων, κουδούνια, κρατούσαν ξύλα , μπαστούνια, μαγκούρες κι έκαναν με παντομίμα αστείες κινήσεις προκαλώντας τους άλλους να μαντέψουν την ταυτότητα τους.
Όταν αποκαλύπτονταν η ταυτότητα των μασκαράδων άρχιζε το τραγούδι και ο χορός.
Την Κυριακή της Τυρινής φρόντιζαν να πάει όλη η οικογένεια στον Εσπερινό για να συγχωρεθούν. Στη συνέχεια ακολουθούσε γλέντι.
Εκείνο το βράδυ στο τραπέζι η οικογένεια έπαιζε και το «παιχνίδι με το  αυγό».
Επειδή  έπρεπε «με αυγό να κλείσει το στόμα το βράδυ της Αποκριάς και με αυγό να ανοίξει πάλι το βράδυ της Ανάστασης».
Σύμφωνα με το έθιμο όλη η οικογένεια καθόταν γύρω από το τραπέζι και ο μεγαλύτερος, συνήθως ο πατέρας, είχε δέσει σε μια κλωστή που κρεμόταν από το ταβάνι, ένα βραστό αυγό.
Τα μέλη της οικογένειας προσπαθούσαν με το στόμα χωρίς να χρησιμοποιήσουν καθόλου τα χέρια τους, να πιάσουν και να δαγκώσουν το αυγό.
Όποιος τα κατάφερνε το θεωρούσαν τυχερό. Η όλη διαδικασία προκαλούσε τα γέλια και τα πειράγματα.
Ακόμα «στη Φυσίνη της Λήμνου, την Απόκρια (και την Καθαρή Δευτέρα) μερικοί μουτζουρώνονται και ζεύονται στ’ αλέτρι κ’ ένας άλλος με τη βουκέντρα τους λαλεί. Μπροστά ένας άλλος σπέρνει δήθεν σπόρο - ρίχνει στάχτη, χώμα»[8].
Την Καθαρά Δευτέρα γιόρταζαν στην εξοχή τα κούλουμα, με  σαρακοστιανά, αλάδωτα και προετοιμάζονταν για τα Θεία Πάθη που θα ακολουθούσαν.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη



[1] Η περίοδος του Τριωδίου είναι κινητή γιατί συνδέεται με το Πάσχα που είναι κινητή εορτή.
[2] Την περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής δεν γίνονταν γάμοι, χοροί, πανηγύρια. Οι γυναίκες απέφευγαν ακόμα και να στολιστούν.
[3] «Προφωνούμαι σοι, πτωχέ, το σακίν σου πώλησον, την εορτή διάβασον», δηλαδή σύμφωνα με τη βυζαντινή παροιμία παραγγέλλεται στο φτωχό να πουλήσει ακόμα και το σακάκι του για να εξοικονομήσει τα απαραίτητα  για τις Αποκριές.
[4] «Γιατί δε νηστεύουμ’ Τετάρτη και Παρασκευή αυτή τη βδομάδα».
[5] Το κολλυβόζουμο το έκαναν για να γλυκάνουν τις ψυχές των πεθαμένων. Πίστευαν ότι αυτοί την περίοδο του έτους οι ψυχές είχαν ανέβει στον επάνω κόσμο και ήθελαν να τις φροντίσουν.
[6] "Ανάθεμα που δούλευε τα τρία τα Σαββάτα,
το Κρεατινό, το Τυρινό, τ' αγίου Θεοδώρου!"
[7] Γ.Μέγας(1950)
[8] Γ.Μέγας(1950)

ΠΟΛΙΟΧΝΗ,η ιστορία της ανασκαφής


Το καλοκαίρι του 1885 οι αρχαιολόγοι Cousin και Durrabach  της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας ανακάλυψαν στην περιοχή Εσώκαστρο ή Σώκαστρο, στα Καμίνια,  στα ερείπια ενός παλαιού ναίσκου αφιερωμένου στον  Άγιο  Αλεξάνδρο, τη στήλη των Καμινίων.
Την επόμενη χρονιά το 1886 η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας δημοσίευσε στο Δελτίο της (Bull.de corr.hell, X ,1-6) την είδηση για τον εντοπισμό της στήλης προκαλώντας  το έντονο ενδιαφέρον των αρχαιολόγων και ιδιαίτερα των Ιταλών που ασχολούνταν με την Ετρουσκολογία. 
Oι Ιταλοί, οι οποίοι είχαν γαλουχηθεί με τους στίχους του εθνικού τους ποιητή του Βιργιλίου, είχαν συνδέσει το μακρινό παρελθόν τους με την Ανατολή. Η στήλη των Καμινίων με το ελληνικό αλφάβητο και την άγνωστη γλώσσα τους κίνησε το επιστημονικό ενδιαφέρον τους.
Έτσι, όταν λίγα χρόνια αργότερα ο Alessandro Della Seta[1] ανέλαβε τη διεύθυνση της Σχολής στην Αθήνα[2] θέλησε να ασχοληθεί  με τις ανασκαφές στα Καμίνια, επιδιώκοντας να συγκεντρώσει  πληροφορίες σχετικά με την στήλη και την εγκατάσταση των Ετρούσκων-Τυρρηνών (Τυρσηνών) στο νησί.
Αρχικά δυσκολεύτηκε πολύ να  πάρει την άδεια για τις ανασκαφές στα Καμίνια αλλά κατάφερε με ευκολία να αναλάβει τις ανασκαφές στην αρχαία Ηφαιστεία.
Το 1928 ο Alessandro Della Seta ανακάλυψε στην Ηφαιστεία μια νεκρόπολη του VII-VI αιώνα π.Χ.(τυρρηνική την χαρακτήρισε )και είχε την τύχη να βρει σε θραύσματα από τεφροδόχα αγγεία τέσσερις επιγραφές[3],  οι οποίες έφεραν το ίδιο αλφάβητο και την ίδια γλώσσα με την στήλη των Καμινίων.
Ο Della Seta  θεώρησε ότι είχε βρει στα ερείπια της Ηφαιστείας, την τυρρηνική νεκρόπολη και θεώρησε ότι η ύπαρξη των τεσσάρων νέων επιγραφών επιβεβαίωνε το γεγονός της μόνιμης εγκατάστασης στο νησί των Τυρρηνών-Ετρούσκων. Έπρεπε λοιπόν να συλλέξει περισσότερα στοιχεία και στράφηκε ξανά προς τα Καμίνια, εκεί όπου είχε βρεθεί η  επιτύμβια στήλη.
Στις 21 Αυγούστου του 1930 ενώ ο ίδιος βρισκόταν στην Ηφαιστεία, έστειλε δυο αρχαιολόγους που έκαναν το μεταπτυχιακό τους στην Αθήνα και  συμμετείχαν στις ανασκαφές, να ερευνήσουν την περιοχή των Καμινίων.  
Οι αρχαιολόγοι και μεταπτυχιακοί φοιτητές, Giacomo Caputo και Goffredo Ricci έφτασαν στα Καμίνια επισκέφτηκαν το σημείο εντοπισμού της στήλης, είδαν τους  τέσσερις τάφους (γούρνες τις αποκαλούσαν οι ντόπιοι) και εκεί οι ντόπιοι τους ενημέρωσαν πως ξερολιθιές που ίσως τους φανούν χρήσιμες υπάρχουν και στον Βρόσκοπο, στη Πολιόχνη.
Οι Giacomo Caputo[4] δευτεροετής μεταπτυχιακός φοιτητής και ο Goffredo Ricci[5],πρωτοετής μεταπτυχιακός φοιτητής στην Σχολή της Αθήνας πήγαν  στην παραλία της Πολιόχνης και εκεί ο Giacomo Caputo[6] παρατηρώντας μια ξερολιθιά  θεώρησε πως όλα συνηγορούσαν για την ύπαρξη ερειπίων αρχαιολογικού ενδιαφέροντος.
 Η Πολιόχνη είχε ανακαλυφθεί[7]. Λίγες μέρες αργότερα ,στις 9 Σεπτεμβρίου του ιδίου έτους θα γίνει η πρώτη δοκιμαστική ανασκαφή από τον Goffredo Ricci.
Η ανασκαφή επίσημα ξεκίνησε το 1931 και διήρκησε 6 χρόνια, μέχρι το 1936.
Αρχηγός της ιταλικής αποστολής ήταν ο Alessandro della Seta[8] ενώ στις ανασκαφές εκτός από τον Goffredo Ricci[9], Giacomo Caputo, συμμετείχαν και άλλοι φοιτητές ανάμεσα τους και  ο Bernabo Brea[10].
O Della Seta θεωρώντας την έρευνα στη Πολιόχνη[11] αρχικά ασήμαντη[12], δεν πολυασχολήθηκε με τις ανασκαφές αλλά είχε στρέψει την προσοχή του εξ ολοκλήρου στην Ηφαιστεία.
Η ανασκαφή σταμάτησε απότομα το 1936 έχοντας φέρει στο φως σχεδόν το μισό της επιφάνειας του λόφου, γύρω στα 6000τ.μ. της Πολιόχνης.
Η ανασκαφή σταμάτησε κυρίως λόγω των πολιτικών ζυμώσεων που γίνονταν την εποχή εκείνη στην Ιταλία.
Ο Mussolini μεσουρανούσε και η πολιτική ιδεολογία που πρέσβευε ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την συγκεκριμένη ανασκαφή.
 Πιο συγκεκριμένα το Ιταλικό Κράτος χρηματοδοτούσε την Σχολή της Αθήνας για μια ανασκαφή που  θα συγκέντρωνε πληροφορίες γύρω από τους Τυρρηνούς-Tυρσηνούς-Ετρούσκους που φέρονταν ως οι γενάρχες των Ιταλών.
Αλλά και ο Αινείας σύμφωνα με τον Βιργίλιο, έφυγε από την Τροία τις στιγμές της καταστροφής της,  μαζί με τον γιο του τον Ασκάνιο ,τον οποίο κρατούσε σφικτά από το χέρι, έχοντας στους ώμους του τον γέροντα πατέρα του, ενώ η σύζυγος του η Κρεούσα τον ακολουθούσε από πίσω.
Ύστερα από πολλές περιπέτειες και περιπλανήσεις θα καταφέρει να φτάσει στη Ρώμη για να γίνει ο γενάρχης των Ιταλών.  
O Αινείας λοιπόν είχε έρθει από την Ανατολή αλλά και οι Ετρούσκοι-Τυρρηνοί-Tusci κι αυτοί από την Ανατολή είχαν έρθει.
Το φασιστικό όμως καθεστώς του Mussolini  δεν το ενδιέφερε η εξ Ανατολάς προέλευση του γένους των Ιταλών. Yπήρχε όμως και ένα σημαντικότερο πρόβλημα για το καθεστώς του  Mussolini.
Ο Alessandro Della Seta[13], ο διευθυντής της Scuola Archeologica Italiana της Αθήνας και αρχηγός της αρχαιολογικής αποστολής στη Πολιόχνη, ήταν εβραίος. Οι ανασκαφές στο νησί σταμάτησαν το  1936. 
Το 1939 η ιταλική κυβέρνηση εφαρμόζοντας ένα ρατσιστικό νόμο του 1938, έπαψε τον  Alessandro Della Seta των καθηκόντων του, ως διευθυντή της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας.
Λίγο πριν απομακρυνθεί από την Λήμνο, τo 1938-1939, ο Alessandro Della Seta ανέθεσε  στoν αρχιτέκτονα Augusto Baccin[14], o οποίος είχε κερδίσει υποτροφία για την Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας και βοηθούσε την αποστολή με τις γνώσεις και τις συμβουλές του,  να σχεδιάσει και να επιμεληθεί την κατασκευή  του σπιτιού της αποστολής στη Πολιόχνη καθώς επίσης και του  μουσείου στο Κάστρο(Μύρινα) για να δεχτεί τα ευρήματα των ανασκαφών της Ιταλικής Σχολής στη Λήμνο.
Η απομάκρυνση του Della Seta από την διεύθυνση της σχολής  στην Αθήνα, ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος στη συνέχεια και η γερμανική κατοχή ερήμωσαν το χώρο της ανασκαφής και των εγκαταστάσεων που είχαν δημιουργηθεί για την διαμονή των αποστολών.
Η εγκατάλειψη του χώρου από το 1938-1951 ήταν πλήρης. Ο πόλεμος και η γερμανική κατοχή βοήθησαν στην καταστροφή και την εγκατάλειψη του αρχαιολογικού χώρου. 
Τα χρόνια της γερμανικής κατοχής οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν το οίκημα της αποστολής για την διαμονή τους. Η μεγαλύτερη όμως καταστροφή έγινε μετά το 1945, με την απελευθέρωση. 
Οι ντόπιοι, κάτοικοι των Καμινίων, φτωχοί και αμαθείς όρμησαν και στην κυριολεξία λεηλάτησαν τα κτίρια. 
Αρκεί να σημειωθεί ότι ακόμα και τις τζακόπετρες (τις πέτρες με τις οποίες είχε κατασκευαστεί το τζάκι ) τις ξήλωσαν και τις πήραν στα σπίτια τους.
Η περιοχή της Πολιόχνης την περίοδο της κατοχής είχε ναρκοθετηθεί. Μέσα στο πηγάδι που υπήρχε μπροστά από τα κτίσματα στη συντήρηση που έγινε το 1990 βρέθηκαν  γερμανικά όπλα τα οποία  εγκατέλειψαν οι Γερμανοί κατά την αποχώρηση[15].
Οι ανασκαφές ξανάρχισαν το 1951 υπό την διεύθυνση του Luigi Bernabo Brea.
Ο Luigi Bernabo Brea στο μεσοδιάστημα (1936-1951)είχε εξειδικευτεί στην Προϊστορία .Είχε αποκτήσει μεγαλύτερη εμπειρία στην στρωματογραφία και γνώριζε τα λάθη που είχαν γίνει στην α’φάση της ανασκαφής.(1931-1936).
Η ανασκαφή άρχισε συντηρώντας τα παλιά ευρήματα. Η φάση αυτή ήταν και η πιο δύσκολη.
Τα ευρήματα της α’φάσης είχαν μείνει εκτεθειμένα στον ήλιο, στον άνεμο και την βροχή για 15 χρόνια. 
Επιπλέον οι χωρικοί και τα ζώα είχαν ανακατέψει τις ξερολιθιές, γκρεμίζοντας πολλές φορές τα τείχη. 
Επικρατούσε χάος στον αρχαιολογικό χώρο της Πολιόχνης που έμοιαζε περισσότερο με νταμάρι παρά με αρχαιολογικό χώρο.
Αρχικά λοιπόν ο Bernabo Brea[16] αναστήλωσε και συντήρησε ότι είχε καταρρεύσει τα προηγούμενα χρόνια. 
Το οίκημα και κατάλυμα της αποστολής ήταν ερείπια. Το μόνο που είχε απομείνει ήταν κάποιοι μισογκρεμισμένοι τοίχοι.
Έτσι η αποστολή αποφάσισε να μείνει στο χωριό, στα Καμίνια. Για εργαστήρι ,όπου συγκέντρωναν τα ευρήματα, τα έπλεναν ,τα στέγνωναν και τα κατέγραφαν χρησιμοποίησαν το παλιό σχολείο του χωριού που βρίσκεται δίπλα στην εκκλησία της Παναγίας. 
Οι ίδιοι διέμεναν σε ένα δίπατο σπίτι με μεγάλη αυλή κοντά στην πλατεία του χωριού ,στην οικία  Γαβρούλη.
Ο Bernabo Brea είχε την τύχη να έχει μαζί του μια σημαντική ομάδα από έμπειρους επιστήμονες και ερευνητές. Ήταν τα μέλη της Εφορίας αρχαιοτήτων των Συρακουσών.
Το καλοκαίρι του 1956, στην αρχή της ανασκαφικής περιόδου ο Bernabo Brea θα σταθεί ιδιαίτερα τυχερός.
Θέλοντας να καθαρίσει την ήδη ανασκαμμένη περιοχή (είχε μεσολαβήσει ο χειμώνας με τις βροχές και τους δυνατούς αέρηδες), ζήτησε από τους ντόπιους εργάτες που η αποστολή χρησιμοποιούσε να ξεχορταριάσουν και να καθαρίσουν το έδαφος. 
Ένας εργάτης ο Νικόλαος Ζωναράς χτύπησε  με την αξίνα του στη ρίζα ενός μικρού θάμνου για να το βγάλει και έσπασε ένα  μικρό πήλινο αγγείο που ήταν κρυμμένο στο έδαφος, κοντά στη βάση ενός πίθου, για να χυθεί έξω και να αποκαλυφθεί ο θησαυρός.(τέλος Κίτρινης Περιόδου)
Ο θησαυρός βρέθηκε κάτω από το πάτωμα του ήδη ανασκαμμένου μεγάρου 643.Οι ανασκαφείς έχοντας βρει το πάτωμα του μεγάρου 643 τα προηγούμενα χρόνια και είχαν σταματήσει. 
Οι ιδιοκτήτες του θησαυρού, τον  είχαν κρύψει κάτω από το πάτωμα του μεγάρου, δίπλα στη βάση  ενός μεγάλου πίθου, για να τον διαφυλάξουν. Η βίαιη και ξαφνική όμως καταστροφή δεν τους επέτρεψε να γυρίσουν και να τον πάρουν. Έτσι για αιώνες έμενε καλά κρυμμένος και προφυλαγμένος. Η πρώτη εντύπωση του Brea ήταν ότι ο θησαυρός ήταν μέρος του θησαυρού της ωραίας Ελένης.[17]
Ο Bernabo Brea ύστερα από πολλά χρόνια ανασκαφής (μετείχε και στην α’φάση 1931-1936) ένοιωθε πλέον δικαιωμένος. 
Η Πολιόχνη, η άγνωστη προϊστορική πόλη της  Λήμνου και της Ελλάδας, η Πολιόχνη που δεν είχε την τύχη να την τραγουδήσει ο Όμηρος και να την εξερευνήσει ο Σλήμαν, μετά από τόσα χρόνια σιωπής, είχε αποφασίσει να του μιλήσει και να του αποκαλύψει τα μυστικά της. 
Ο έμπειρος αρχαιολόγος αναγνώρισε στα ευρήματα του θησαυρού ομοιότητες με τον θησαυρό που ο Σλήμαν είχε βρει αρκετά χρόνια πριν στην Τροία.
Ο Σλήμαν είχε ονομάσει τον θησαυρό του, «θησαυρό του Πριάμου».Ο Bernabo Brea[18] θα ονομάσει αρχικά το θησαυρό ως το «θησαυρό της Ωραίας Ελένης».
Μετά την ανεύρεση του θησαυρού οι ανασκαφές σταμάτησαν. 
Ο Bernabo Brea μελέτησε τα ευρήματα της Πολιόχνης και τα συμπεράσματα τα δημοσίευσε σε ένα δίτομο έργο με τον τίτλο: «Poliochni,citta preistorica nell’isola di Lemno» vol.I 1964 & II 1974 το οποίο εκδόθηκε στη Ρώμη.
Το 1961 εγκαινιάστηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Λήμνου στο Κάστρο[19](Μύρινα) στο οποίο στεγάστηκαν τα εκθέματα των ανασκαφών. 
Ο θησαυρός της Πολιόχνης, όπως και η Στήλη των Καμινίων, τα σημαντικότερα ευρήματα  της περιοχής για λόγους ασφαλείας έμειναν στην Αθήνα, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Μετά το 1956 και το τέλος των ανασκαφών ,η περιοχή για μια ακόμα φορά ερήμωσε και εγκαταλείφθηκε, τόσο ο αρχαιολογικός χώρος, όσο και το οίκημα της αποστολής.
Οι κάτοικοι βρήκαν την ευκαιρία να σηκώσουν ότι είχαν αφήσει την προηγούμενη φορά (1936-1951).
Μέχρι και τις γωνιές (τις μεγάλες πέτρες που χρησιμοποιούν στο χτίσιμο και τις βάζουν στις γωνίες των τοίχων κατά την ανωκοδομή) τις σήκωσαν και τις πήραν, για να τις χρησιμοποιήσουν στην οικοδόμηση των δικών τους οικημάτων (σπιτιών ή μαντρών).
Η περιοχή από το 1956-1973 εγκαταλείφθηκε στην τύχη της. Αέρηδες, βροχή ήλιος και αγριόχορτα την συντρόφευαν. Κανείς δεν ενδιαφερόταν πια για αυτήν.
Οι κάτοικοι έπαψαν να την αποκαλούν πια Πολιόχνη και την αποκαλούσαν χαϊδευτικά «Ιταλικά», ενθυμούμενοι τις ένδοξες και κοσμοπολίτικες  μέρες που γνώρισε η περιοχή, λόγω της παρουσίας των Ιταλών αρχαιολόγων.
Το καλοκαίρι όμως του 1973 ,η Πολιόχνη γνώρισε καινούργιους επισκέπτες. Ήταν ο ελληνικός στρατός, ο οποίος λόγω της εισβολής των Τούρκων στη Κύπρο, έσπευσε να εξοπλίσει αμυντικά την περιοχή και να την προφυλάξει από επικείμενη εισβολή. Η περιοχή από το 1973-1982 ήταν δεσμευμένη από τις στρατιωτικές αρχές.
Το 1986 ο Antonino Di Vita διευθυντής τότε της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα κατήρτισε με την έγκριση της αρμόδιας Εφορίας Αρχαιοτήτων ένα πρόγραμμα εργασιών το οποίο επικεντρωνόταν στην αναστήλωση και αποκατάσταση των ζημιών κατά την περίοδο των τριάντα ετών που είχαν μεσολαβήσει από τις τελευταίες ανασκαφές (1956).
Την εποπτεία της συντήρησης, αναστήλωσης και αποκατάστασης ανέλαβε ένας χαρισματικός αρχαιολόγος o Alberto Benvenuti[20].
Το 1987 άρχισαν και νέες ανασκαφές οι οποίες ανατέθηκαν στον καθηγητή Santo Tine’.
O καθηγητής Santo Tine’ ανέλαβε να προσδιορίσει την πραγματική λειτουργία των τειχών που περιέκλειαν τον οικισμό.
Οι πρώτοι ανασκαφείς είχαν χαρακτηρίσει τα τείχη αμυντικά. Το παράδοξο όμως ήταν ότι τα τείχη περιορίζονταν μόνο από την πλευρά της ενδοχώρας. Οι ανασκαφές του καθηγητή Santo Tine’ απέδειξαν ότι  τα τείχη ήταν αναλημματικά έργα. 
Ο εχθρός της πόλης της Πολιόχης ήταν σύμφωνα με τον καθηγητή Santo Tine’, ο χείμαρρος Αυλάκι. 
Οι κάτοικοι είχαν οχυρώσει την πόλη με τείχη  για να προστατευτούν κυρίως από την υπερεκχείλιση του ποταμού κατά τους χειμερινούς μήνες και τις κατολισθήσεις.
Ευαγγελία Χ.Λιάπη


[1] Ο Alessandro Della Seta γεννήθηκε στη Ρώμη στις 29-06-1879 και πέθανε στη Καστέτζιο Ρεβέτα στις 20-09-1944 .Από το 1926 ήταν καθηγητής Ετρουσκολογίας και Ιταλικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης. Το 1919 διορίστηκε διευθυντής της Scuola Archeologica Italiana της Αθήνας. Η ιδιότητα του Ετρουσκολόγου θα τον οδηγήσει στην Λήμνο για να συλλέξει, ως ειδικός στους Ετρούσκους, πληροφορίες σχετικά με την στήλη των Καμινίων. Αρχικά πίστεψε ότι στην Πολιόχνη είχε βρει τον οικισμό των Τυρρηνών_Ετρούσκων  της  Λήμνου.
[2] Η Scuola Archeologica Italiana di Atene (Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας) ιδρύθηκε το 1909 και εξαρτάται διοικητικά από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ιταλίας. Είναι η μοναδική μεταπτυχιακή σχολή της Ιταλίας στο εξωτερικό. Σκοπός της Σχολής είναι η έρευνα της αρχαιότητας στον ελληνικό χώρο και η άσκηση των Ιταλών επιστημόνων σε αυτήν.Σήμερα λειτουργεί ως ινστιτούτο έρευνας στο πολιτισμό του Αιγαίου με 24 μεταπτυχιακούς φοιτητές.
[3] Alessandro Della Seta,”Iscrizioni tirreniche di Lemno”,Scritti in onore di Nogara,Citta del Vaticano,1937,pp.119 .αρζιρ (ή αρλιρ),αζαλ, παολ αζε περλερλοχ,ναρθαμεζα.Το αλφάβητο φωνητικά συμφωνεί με τη Στήλη των Καμινίων στο ότι αγνοεί τα γράμματα (γ,δ,β) αλλά έχει το ο ,το οποίο απουσιάζει από τη αλφάβητο των Ετρούσκων. O Brandenstein πιστεύει ότι οι αποσπασματικές επιγραφές που βρήκε ο Alessandro Della Vita στην Ηφαιστεία ήταν Θρακικές κι όχι Τυρρηνικές.( col.1918)
[4] Ο Giacomo Caputo το 1930 ήταν μεταπτυχιακός φοιτητής και εξελίχθηκε σε ένα πολύ σπουδαίο αρχαιολόγο. Από το 1937 και μετά ασχολήθηκε με τις ανασκαφές στη Λιβύη. Ο .Caputo ακολούθησε τα ίχνη των Λημνίων απογόνων των Αργοναυτών στην Λιβύη.Έφερε στο φως την θαμμένη για χρόνια πόλη Leptis Magna. Ασχολήθηκε επίσης με  το αρχαίο θέατρο της Sabratha και το ναό του Ηρακλή.
[5] Από το Monte Porzio.Αρχαιολόγος. Έλαβε  το πτυχίο του στις  30/06/1925, με την διατριβή : «Confronto tra la necropoli umbra di Verucchio presso Rimini e la necropoli picena di Novilara presso Pesaro»
[6] Ο  Giacomo Caputo είδε στο σωρό από ξερολιθιές κάτι που κανένας άλλος αρχαιολόγος δεν είχε καταφέρει να ξεχωρίσει μέχρι τότε. Από το 1885 μέχρι το 1930 είχαν περάσει αρκετοί αρχαιολόγοι,  Γάλλοι ,Γερμανοί και Ιταλοί για να ερευνήσουν την περιοχή. Ο  Giacomo Caputo όμως κατάφερε συνδυάζοντας τα χαρακτηριστικά του τοπίου, λιμάνι ,πηγαία νερά, εύφορη πεδιάδα να πιστέψει πως οι ξερολιθιές συνηγορούσαν για την ύπαρξη ενός αρχαίου οικισμού. Σίγουρα όμως δεν μπορούσε να φανταστεί ότι επρόκειτο για μια προϊστορική πόλη.
[7] Στην ουσία όμως  το μεγαλείο της πραγματικής  Πολιόχνης θα ανακαλυφθεί πολύ αργότερα από ένα χαρισματικό και ευφυή αρχαιολόγο,   γνώστη της προϊστορίας, τον Luigi Bernabo Brea.
[8] O Alessandro Della Seta διετέλεσε διευθυντής τη Scuola Archeologica Italiana της   Αθήνας από 1.04.1919 έως  31.01.1939.
[9] Η επιλογή του Ricci δεν ήταν τυχαία. Ο Ricci είχε κάνει διατριβή με θέμα τις νεκροπόλεις και ο Alessandro della Seta πίστευε ότι ήταν ικανός στο να βρει την νεκρόπολη που οπως πίστευαν υπήρχε στα Καμίνια.
[10] Luigi Βernabo Brea(1910-1999)
[11] Το μεγαλύτερο πρόβλημα στην ανασκαφή του 1931-1936 ήταν ότι η Πολιόχνη άρχισε να σκάβεται  από αρχαιολόγους που οι περισσότεροι ήταν κλασικοί, με μεθοδολογία της εποχής εκείνης και όταν προβλήματα όπως της στρωματογραφίας και της χρονολόγησης αντιμετωπίζονταν εντελώς  διαφορετικά.
[12] O Alessandro Della Seta το 1938 (8 χρόνια μετά  την έναρξη της ανασκαφής) σε συνέντευξη του στην Corriere della sera (9/7/1938) χαρακτηρίζει την Πολιόχνη ως την αρχαιότερη προελληνική  πόλη.
Οι ανασκαφές είχαν προχωρήσει αρκετά και ο ίδιος είχε αντιληφθεί πλέον την σημασία της πόλης της Πολιόχνης.
13 O Della Seta ήταν ένας ιδιόρρυθμος άνθρωπος και πολύ υπερόπτης και εγωιστής. Το γεγονός ότι στα Καμίνια δεν βρέθηκε η νεκρόπολη των Ετρούσκων προκάλεσε την αδιαφορία του για την ανασκαφή στην Πολιόχνη την οποία είχε αναθέσει στους φοιτητές του και ο ίδιος ασχολιόταν με την Ηφαιστεία. Πολύ καιρό αργότερα αντιλήφθηκε και ο ίδιος την αξία της ανασκαφής. Στην ουσία έφερε στο φως μια πόλη που ούτε την εμπειρία ούτε την τεχνογνωσία διέθετε ο ίδιος αλλά ούτε κανείς άλλος αρχαιολόγος της εποχής του. .Ο Σλήμαν μόνο που οι αρχαιολόγοι περιφρονούσαν και δεν εμπιστευόντουσαν τις δημοσιεύσεις του με τις ανακρίβειες και τις αντιφάσεις του είχε φέρει στο φως την Τροία .Διαφορετικά οι αρχαιολόγοι της εποχής του δεν είχαν ξανασχοληθεί με κάτι παρόμοιο.
[14] Ο Augusto Baccin υπήρξε ένας σημαντικός Ιταλός αρχιτέκτονας. Γεννήθηκε στη Ρώμη στις 20 Ιουλίου του 1914.Το 1937 κέρδισε μια υποτροφία για την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας. Το 1938-1939 εργάστηκε για τη σχολή και σχεδίασε το σπίτι  της αποστολής στη Πολιόχνη  καθώς  μελέτησε και σχεδίασε το στήσιμο  του μελλοντικό μουσείο στο Κάστρο (Μύρινα) για τα εκθέματα των ανασκαφών .Ο Augusto Baccin σεβάστηκε το τοπίο και το έργο του  έδεσε αρμονικά  με τον περιβάλλοντα χώρο.
[15] Ακόμα και σήμερα μπορεί να συναντήσει ο επισκέπτης στην παραλία το άδειο μεταλλικό κάλυμμα μιας γερμανικής νάρκης της περιόδου της κατοχής.
[16] Ο Bernabo Brea με την ομάδα του κατάφερε το ακατόρθωτο. Να βάλει τάξη στο χάος που επικρατούσε στον αρχαιολογικό χώρο. Με νέες τομές πάνω στην ήδη ανασκαμμένη από την α’φάση (1931-1936) περιοχή προχώρησε πιο κάτω για να συναντήσει καινούργια στοιχεία.
[17] Προφορική παράδοση. Οι κάτοικοι του χωριού σήμερα θυμούνται πως όταν ήταν  τα παιδιά στο σχολείο διδάσκονταν  πως οι αρχαιολόγοι είχαν βρει στην Πολιόχνη μέρος από τον θησαυρό που πήρε η Ελένη όταν έφυγε με τον Πάρη από την Σπάρτη και για το σκοπό αυτό γινόντουσαν και οι μαθητικές εκδρομές στην Πολιόχνη. Οτιδήποτε και αν υποστήριξε αργότερα ο Brea με τις δημοσιεύσεις του για τους κατοίκους δεν έχει σημασία, αυτοί γνωρίζουν μόνο αυτό που ο αρχαιολόγος υποστήριξε την πρώτη ημέρα, την ημέρα ανεύρεσης του θησαυρού.
[18] Ο Bernabo Brea με την πλατιά κλασσική παιδεία του επιστρατεύει τις αρχαίες πηγές και την μυθολογία ως αρωγό στην αρχαιολογική του έρευνα. Γνωρίζει ότι ο Πάρης εκτός από την Ωραία Ελένη ,άρπαξε και τον θησαυρό της (τα κοσμήματα της)για να τα φέρει στην Τροία .Εφόσον ο Σλήμαν είχε βρει το θησαυρό του Πριάμου και τα κοσμήματα της Πολιόχνης ήταν όμοια, έργα του ίδιου κατά πάσα πιθανότητα τεχνίτη ,το πιο πιθανόν ήταν, να ήταν μέρος του ίδιου θησαυρού, που για κάποιους λόγους χωρίστηκε και το ένα μέρος έμεινε στην Τροία και το άλλο ήρθε στην Λήμνο.
[19] Στο τριώροφο νεοκλασικό κτίριο των αρχών του 20ου αιώνα όπου στεγαζόταν το τουρκικό Διοικητήριο. Το 1939 πουλήθηκε από την κοινότητα στο Παλλημνιακό ταμείο με τον όρο να δωριθεί στο δημόσιο για να στεγάσει το Αρχαιολογικό Μουσείο της Λήμνου.
[20] Ο Benvenuti είναι ένας αρχαιολόγος που γνωρίζει την ανασκαφή της Πολιόχνης όσο κανείς άλλος. Έχει συμμετάσχει στις διαφορές ανασκαφικές φάσεις και προσπαθεί να συμπληρώσει το παζλ της προϊστορικής πόλης.